یادداشت: محمد برخوردار، فعال فرهنگی و جامعهشناس
کتاب «کوپه مطربها»، خاطرات مجید رنجبر، آزاده و جانباز کرمانی، که با قلم امیرمحمد عباسنژاد به رشته تحریر درآمده است، فراتر از یک روایت تاریخی از جنگ و اسارت است. این اثر، به عنوان یک سند زنده از تاریخ شفاهی دفاع مقدس، روایتی انسانشناختی از هویت، بیداری اسلامی، مقاومت و اتحاد در دل تاریکترین شرایط ارائه میدهد.
عنوان کتاب، شاید در نگاه اول ساده یا حتی طنزآمیز به نظر برسد، اما انتخابی هوشمندانه و سرشار از معناست. این نام از خاطرهای واقعی در روزهای اعزام رزمندگان به جبهه نشأت گرفته است؛ جایی که یکی از رزمندگان به نام «یعقوب» با نیزدن، فضای سنگین قطار را برای لحظاتی تلطیف میکند، اما صدای نی، دلتنگی بچهها را برای خانه و خانواده بیشتر میکند و چند نفر از آنها به گریه میافتند. در همین لحظه، «برادر جعفر بزرگی»، فرمانده گروهان، وارد کوپه میشود و با دیدن این صحنه، با لحنی معترضانه میگوید که آنها کوپه را به «کوپه مطربها» تبدیل کردهاند.
امیرمحمد عباسنژاد، نویسنده و تدوینگر کتاب، با انتخاب این عنوان، قصد داشته است نماد فاصله میان نوجوانی و جنگ، میان آزادی و اسارت و میان زندگی عادی و سالهای سخت اسارت را به تصویر بکشد. آن کوپه، محل حضور چند جوانی بود که هنوز در آستانه جنگ قرار داشتند و با صدای یک نی، برای لحظاتی از اضطراب و دلتنگی فاصله میگرفتند؛ غافل از اینکه این سفر، برای یکی از آنها به هشت سال اسارت و دوری از خانه و خانواده منتهی خواهد شد
یکی از مهمترین درسهای «کوپه مطربها»، روایت هویتسازی در شرایط سخت است. اسارت، نه تنها محرومیت از آزادی، بلکه تهدیدی جدی برای هویت فردی و جمعی اسرا بود. نظام اسارت حذب بعث، با هدف نابودی هویت ایرانی و اسلامی اسرا طراحی شده بود؛ اما آنچه در این کتاب به تصویر کشیده شده، مقاومت در برابر این تهاجم هویتی است.
مجید رنجبر و دیگر اسرا، با حفظ زبان فارسی، انجام مراسم مذهبی، یادآوری خاطرات وطن و حفظ ارزشهای اخلاقی، هویت خود را بازتولید کردند. این همان «هویتسازی» در سختترین شرایط است؛ فرایندی که نشان میدهد هویت یک ملت، در برابر تهدیدات، نه تنها فرو نمیریزد، بلکه مستحکمتر و ریشهدارتر میشود.
از منظر جامعهشناسی فرهنگی، اسرا با تکیه بر سرمایههای نمادین (مانند زبان، دین، خاطرات مشترک) و سرمایه اجتماعی (رفاقتها و همبستگی گروهی)، توانستند هویت خود را در برابر نظام سلطه حفظ کنند. این فرایند، نمونهای کامل از «مقاومت هویتی» در برابر قدرتهای سلطهگر است.
یکی از لایههای عمیق کتاب، بازتاب «بیداری اسلامی» در میان اسرا است. اسرا، با وجود دیوارهای بلند اردوگاه، از طریق رادیو و ارتباطات محدود، اخبار جهان اسلام را دنبال میکردند و با مردم مظلوم فلسطین، لبنان و دیگر نقاط جهان همدردی مینمودند.
این همبستگی، ریشه در هویت اسلامی آنان داشت. بیداری اسلامی، نه یک شعار، بلکه درک عمیق از ظلم و تعهد به دفاع از مظلوم است. اسرا، در دل زندان، این درک را حفظ کردند و آن را به بخشی از هویت خود تبدیل ساختند.
در جامعهشناسی سیاسی، این پدیده را میتوان مصداقی از «آگاهی سیاسی فراملی» دانست؛ جایی که افراد، فارغ از مرزهای جغرافیایی، خود را بخشی از یک امت اسلامی میدانند و برای آرمانهای آن جانفشانی میکنند.
سالهای اسارت در اردوگاههای عراق، تجربهای از مقاومت در برابر شکنجه، فشار روانی و تحقیر بود. اما آنچه در «کوپه مطربها» برجسته است، نه فقط روایت سختیها، بلکه تصویر امید و استقامت است. مجید رنجبر و دیگر اسرا، با حفظ روحیه، با رادیو به دنیای بیرون متصل میشدند، اخبار جنگ را دنبال میکردند و برای حفظ سلامت روان خود تلاش مینمودند.
استقامت در اسارت، الگویی برای مقاومت در برابر هرگونه ظلم و ستم است. این همان پیام جاودانه دفاع مقدس است که در قالب یک روایت شخصی، به نسل امروز منتقل میشود. از منظر روانشناسی اجتماعی، اسرا با تکیه بر منابع حمایت اجتماعی (رفاقتها و همبستگی گروهی) و امید به آینده، توانستند سالهای طولانی اسارت را تحمل کنند.
در اردوگاههای عراق، اسرا با وجود تفاوتهای فردی، در برابر دشمن مشترک متحد شدند. رفاقتهایی که در دل اسارت شکل گرفت، فراتر از هرگونه مرز قومی، زبانی و طبقاتی بود. کسانی که شاید در زندگی عادی هیچگاه یکدیگر را نمیشناختند، در اسارت سرنوشت مشترکی پیدا کردند و با همدلی و همزبانی، سختیها را تحمل نمودند.این اتحاد، نمونهای از «همبستگی اجتماعی»در شرایط بحرانی است.
از منظر جامعهشناسی، بحرانها و سختیها میتوانند موجب تقویت پیوندهای اجتماعی و ایجاد «همبستگی مکانیکی» در میان افراد شوند؛ پدیدهای که در کتاب «کوپه مطربها» به زیبایی به تصویر کشیده شده است.
رفاقتهای شکلگرفته در اسارت، نه تنها به تحمل سختیها کمک کرد، بلکه به عنوان یک سرمایه اجتماعی ماندگار، پس از بازگشت به وطن نیز ادامه یافت. این رفاقتها، نشاندهنده قدرت انسان برای برقراری ارتباط و همبستگی حتی در سختترین شرایط است.
«کوپه مطربها» نه فقط روایت یک آزاده، که روایت یک نسل است؛ نسلی که جنگ را تجربه کرد، اسارت را تحمل کرد و با امید به آزادی، روزهای سخت را پشت سر گذاشت. این کتاب، سند زندهای است از هویت ایرانی-اسلامی، بیداری اسلامی، مقاومت و اتحاد در برابر دشمن.
«کوپه مطربها»؛ روایت مسیری که از دلتنگیهای یک نوجوان در راه جبهه آغاز میشود و به نزدیک به هشت سال اسارت میرسد؛ مسیری که در آن، راوی علاوه بر تحمل رنج، رفاقت کرده، دلتنگ شده، خندیده، گریه کرده و برای بازگشت به زندگی امید داشته است.
منابع
• عباسنژاد، امیرمحمد (تدوینگر). (۱۴۰۳). «کوپه مطربها» (خاطرات مجید رنجبر). تهران: انتشارات پیام آزادگان.
• جنکینز، ریچارد. (۱۳۸۱). هویت اجتماعی. ترجمه تورج یاراحمدی. تهران: نشر شیرازه.
• کاستلز، مانوئل. (۱۳۸۰). عصر اطلاعات: قدرت هویت. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: طرح نو.
• گیدنز، آنتونی. (۱۳۸۴). جامعهشناسی. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: نشر نی.
• بوردیو، پییر. (۱۳۹۰). نظریه میدان و سرمایه فرهنگی. ترجمه مرتضی مردیها. تهران: نشر نی.
• داویدوف، لئونید. (۱۳۸۸). جامعهشناسی بحران و همبستگی اجتماعی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.