«لوحه‌های اشکانی» و «محاکات» برگزیدگان کتاب سال الوند + گزارش تصویری

در این مراسم که با اجرای دکتر سعید ایلخانی مهوار در دهکده گنجنامه برگزار شد، ابتدا شاعران همدانی و برخی شاعران میهمان به شعرخوانی پرداختند.
سپس در بخش دوم برنامه، دکتر ابراهیم خدایار، رایزن فرهنگی اسبق ایران در تاجیکستان و ازبکستان، سخنرانی کرد.

دو ویژگی جایزه کتاب سال الوند را از دیگر جوایز ادبی هم‌ردیف خود ممتاز می‌کند

دکتر ابراهیم خدایار

دکتر خدایار در این مراسم گفت: نزدیک به ۸ سال از اعلام نخستین فراخوان جایزه ادبی الوند می‌گذرد. درست ۲۲ مرداد ۱۳۹۷ بود که فراخوان نخستین دوره جایزه ادبی الوند اعلام شد.
وی ادامه داد: به نظر من دو ویژگی این جایزه را از دیگر جوایز ادبی هم‌ردیف خود ممتاز می‌کند؛ نخست، مشارکت انجمن علمی نقد ادبی ایران در اهدای تندیس ویژه با داوری اختصاصی داوران انجمن و دوم، توجه ویژه به جهان شعر فارسی‌زبان.
این عضو هیئت علمی دانشگاه ادامه داد: اهداف انجمن در مشارکت در اهدای تندیس ویژه، عطف توجه به پیوند دانشگاه با متن زندگی و زیست شاعرانه و نیز گسترش ارتباط گفتمان‌های علمی و دانشگاهی با گفتمان عامه علاقه‌مندان به شعر است. جایزه ادبی الوند در شش دوره گذشته به دو تن از شاعران برجسته معاصر افغانستان و تاجیکستان با نام‌های سیدرضا محمدی و فردوس اعظم در بخش ویژه انجمن، تندیس و لوح اهدا کرده است.
رئیس ادوار انجمن علمی نقد ادبی ایران گفت: می‌دانیم که شعر فارسی و زبان فارسی عروس زبان‌های شرقی و شعر آن به شمار می‌رود. هیچ‌کدام از زبان‌های شرقی و شعر آن‌ها یارای برابری با شعر فارسی را ندارند. به همین دلیل است که این شعر به میراث ارزشمند مردمان مشرق‌زمین تبدیل شده است. فردوسی، سعدی، مولوی، حافظ، رودکی، جامی، اقبال، بیدل، نظامی و خیام، میراث مشترک تمام شرقی‌ها شده است. غربی‌ها نیز به آشنایی با این زبان و میراث آن افتخار می‌کنند.
دکتر خدایار ادامه داد: این توجه ویژه به جهان شعر فارسی‌زبان، پیوندی با بامسمّای همدان و الوند نیز دارد. ابوعلی سینا زاده «افشنه» بخارا در ازبکستان امروز در همدان در دل خاک آرمیده است. میرسیدعلی همدانی امیرجان، شاه همدان و امیر کبیر، در کولاب تاجیکستان آرمیده است. همه ما ایرانی‌ها باید بکوشیم و البته وظیفه داریم دادوستدهای فرهنگی را در عصر کنونی هم ادامه دهیم و چه بستری بهتر و والاتر از بسترهای فرهنگی! جایزه الوند می‌کوشد عروس شعر فارسی را در جهان به تخت بخت برنشاند و پیام‌آور صلح، معرفت، دهش و آرامش در جهان باشد. به قول خواجه راز، حافظ شیرازی: ما قصه سکندر و دارا نخوانده‌ایم / از ما بجز حکایت مهر و وفا مپرس.
دکتر خدایار در ادامه، با تأکید بر نقش دولت در گسترش فرهنگ، اظهار داشت: من اجازه می‌خواهم از جناب آقای دکتر ملانوری، استاندار محترم و فهیم همدان، خواهش کنم نقش خود را در این ضیافت فرهنگی و احیای روابط بین همدان و آسیای مرکزی و به‌ویژه تاجیکستان از طریق جایزه الوند برجسته‌تر کند و به مسئولان جایزه الوند در بخش اهدای جایزه ویژه «شعر فارسی‌زبانان در جهان فارسی‌زبان» بپیوندد.
کاری که پدران ما کردند، کاری است که میر سیدعلی همدانی در سده هشتم، یعنی نزدیک به ۶۰۰ سال پیش، در کشمیر کرد. او با سفر به کشمیر به همراه ۷۰۰ تن از مریدان خود که غالباً صاحب «حرفه و هنر» بودند، در عمل اسلام و فرهنگ ایران را به کشمیر برد و نام خود را به‌عنوان سفیر فرهنگی و دینی ایران در میان هندوان جاودانه کرد. به همین دلیل است که آرامگاه او در کولاب تاجیکستان امروزه به قبله صاحبدلان فارسی‌زبان و غیرفارسی‌زبان تبدیل شده است و مردم او را در مقام ولی‌خدا ستایش می‌کنند و واسطه خود و خدا قرار می‌دهند. آری: به عشق می‌رسی اما به کوشش و فریاد / چنانکه عشق به داد شهریار رسید.

جایزه الوند «نماد اعتماد و تداوم»

سخنران بعدی مراسم، حسن گوهرپور، دبیر جایزه ملی کتاب سال الوند بود.
وی درباره نسبت این جایزه با همدان گفت: همدان پایتخت تاریخ و تمدن ایران است. جایزه ملی کتاب سال الوند هم می‌خواهد بر شانه‌های این تاریخ زیست فرهنگی داشته باشد؛ برگزاری جایزه الوند در این شهر پیوندی عمیق با این میراث کهن دارد؛ تلاشی است تا نام همدان نه‌تنها در تاریخ، که در جغرافیای زنده ادبیات امروز ایران نیز تابان بماند.

گوهرپور با اشاره به برگزاری هفت دوره از جایزه و اینکه تلاش شده جایزه از یک منظر «نماد اعتماد و تداوم» باشد، گفت: در فضای ادبی ایران، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها مسئله اعتماد است؛ اعتماد جامعه ادبی به داوری‌ها، اعتماد نهادهای علمی به شفافیت و اعتماد حامیان به تداوم. خوشبختانه جایزه الوند در این هفت سال این اعتماد را جلب کرده است؛ برای مثال اعتماد انجمن علمی نقد ادبی ایران و جامعه دانشگاهی که جایزه را همراهی کرده‌اند، اعتماد شاعران و نویسندگانی که با اطمینان آثار خود را به این جایزه می‌سپارند و اعتماد بخش خصوصی که حامی اصلی این رویداد بوده است. این توفیق، حاصل تلاش جمعی و تعهد به اصول علمی و ادبی است.
این شاعر با اشاره به تصمیمی که اتاق فکر برگزاری جایزه درباره بخش «شعر فارسی‌زبانان در جهان فارسی‌زبان» که توسط دکتر خدایار مطرح شد، گفت: ادبیات و شعر زبانی فراتر از مرزهای سیاسی و جناحی دارند. شعر فارسی به‌ویژه جغرافیایی بسیار گسترده‌تر از نقشه ایران امروز دارد. این شعر، خانه مشترک تمام فارسی‌زبانان و دلدادگان این زبان است؛ از هرات و کابل تا دوشنبه و سمرقند، از دهلی و لاهور و فراتر از آن.
گوهرپور در پایان تأکید کرد: جایزه الوند در این دوره اگرچه بر دامنه‌های الوند و در قلب همدان برگزار شد، اما افق نگاهش از همین جغرافیای وسیع الهام می‌گیرد. این جایزه که در بخش خصوصی مدیریت و برگزار می‌شود، می‌کوشد خانه‌ای باشد برای همه صداهایی که از این قلمرو فرهنگی برمی‌آیند؛ چه شاعران روشنفکر، چه ادیبان متعهد، چه کسانی که در داخل مرزهای سیاسی ایران قلم می‌زنند و چه آنان که در آن سوی مرزها همچنان با فارسی می‌اندیشند، می‌سرایند و می‌نویسند و به ایران فرهنگی وفادارند. همان‌گونه که الوند کوهی است برای همه مردم این سرزمین، جایزه الوند نیز می‌کوشد میزانی باشد برای همه صداهای اصیل ادبی؛ بی‌مرز، بی‌حصار و در چشم‌اندازی به وسعت تمدن پارسی.

تاکید بر ظرفیت بالای فرهنگی و ادبی این سرزمین

سخنران بعدی این مراسم، دکتر حمید ملانوری‌شمسی، استاندار همدان بود. دکتر ملانوری در این مراسم گفت: برگزاری چنین برنامه‌هایی نشان‌دهنده ظرفیت بالای فرهنگی و ادبی این سرزمین است و باید از تلاش افرادی که برای اعتلای فرهنگ و هنر فعالیت می‌کنند، قدردانی کرد.

وی با اشاره به پیشنهاد دکتر خدایار درباره ایجاد بخش ویژه جایزه شعر فارسی‌زبانان جهان، افزود: این موضوع پیشنهاد ارزشمندی است و اگر نیاز به اقدام و پیگیری داشته باشد، مجموعه مدیریت استان برای تحقق آن تلاش خواهد کرد.
استاندار همدان با بیان اینکه ایران دارای پیشینه‌ای تاریخی و فرهنگی غنی است، گفت: این سرزمین مملو از میراث ارزشمندی است که باید برای حفظ، معرفی، ترویج و انتقال آن به نسل‌های جوان و آینده برنامه‌ریزی کنیم.
ملانوری‌شمسی بیان کرد: نسل‌های جدید باید احساس کنند پشتوانه‌ای بزرگ از فرهنگ، تمدن و هنر در اختیار دارند و این میراث می‌تواند زمینه‌ساز هویت، امید و حرکت رو به جلو باشد.
وی با تأکید بر ضرورت استفاده از ظرفیت هنر در حل مسائل اجتماعی، تصریح کرد: تجربه نشان داده است که برای توسعه، پیشرفت، ایجاد امنیت و افزایش همدلی اجتماعی باید از دریچه فرهنگ و هنر به مسائل نگاه کنیم.
استاندار همدان افزود: به‌ویژه شعر و ادبیات می‌توانند نقش مهمی در انتقال مفاهیم انسانی، کاهش تنش‌ها و ایجاد آرامش در جامعه داشته باشند؛ چراکه زبان هنر، زبانی اثرگذار و ماندگار است.
وی با اشاره به تفاوت میان سرمایه‌های مادی و فرهنگی، عنوان کرد: بسیاری از منابع مادی با مصرف کاهش پیدا می‌کنند، اما سرمایه‌های فرهنگی و هنری هرچه بیشتر مورد استفاده، معرفی و انتقال قرار گیرند، ارزش و تأثیرگذاری بیشتری پیدا می‌کنند.
ملانوری‌شمسی گفت: فرهنگ، ادبیات و هنر از جمله سرمایه‌هایی هستند که می‌توانند جامعه را به سمت آرامش، نشاط، امید و کیفیت بهتر زندگی هدایت کنند.
وی در پایان، ضمن قدردانی دوباره از برگزارکنندگان جایزه ملی کتاب سال الوند، اظهار امیدواری کرد: این رویداد فرهنگی در سال‌های آینده با گستره بیشتر و حضور علاقه‌مندان بیشتری برگزار شود تا افراد بیشتری بتوانند از محتوای ارزشمند ارائه‌شده در آن بهره‌مند شوند.

بررسی رؤیای دیرین ایرانیان برای خلق متنی مقدس به زبان پارسی

میهمان بعدی مراسم، دکتر محمود فتوحی رودمعجنی، استاد تمام زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد بود که درباره کتاب «ایرانیان و رؤیای قرآن پارسی» به تألیف خود سخن گفت.

وی با اشاره به انتشار این کتاب گفت: «ایرانیان و رؤیای قرآن پارسی» اثری است که در آن الهیات و ادبیات به گفت‌وگویی عمیق و پیچیده می‌رسند و زبان فارسی نه‌تنها به‌عنوان ابزاری برای بیان احساسات و اندیشه‌ها، بلکه به‌مثابه بستری برای تجربه امر قدسی بازشناسی می‌شود.
مؤلف کتاب «صور خیال متعالیه» ادامه داد: این کتاب به بررسی رؤیای دیرین ایرانیان برای خلق متنی مقدس به زبان پارسی می‌پردازد؛ متنی که بتواند هم‌سنگ با قرآن عربی، در مقام یک متن فرهمند و ابرمتن فرهنگی و معنوی ظاهر شود. در این اثر، نگاهی تبارشناسانه به مفهوم قرآن پارسی دارد؛ مفهومی که قرن‌ها در ضمیر جمعی پارسی‌زبانان حضور داشته و خود را در قالب آثار عظیم ادبی همچون شاهنامه، مثنوی و دیوان حافظ تجلی داده است.

دکتر محمود فتوحی

مؤلف کتاب «سبک‌شناسی: نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها» تأکید کرد: کتاب ایرانیان و رؤیای قرآن پارسی روایتی فشرده اما عمیق از سیر پویایی زبان پارسی دری طی بیش از ۱۲۰۰ سال ارائه می‌دهد؛ زبانی که از همان آغاز ابزاری برای بازسازی هویت ایرانی پس از اسلام شد و در ادامه بستری برای شکوفایی معنوی، عرفانی و فرهنگی یافت. در این کتاب تلاش شده تا از رهگذر بررسی این ۳ ابرمتن ادبی، یعنی شاهنامه به‌عنوان حماسه هویت‌بخش، مثنوی به‌عنوان متنی عرفانی با قداستی مشابه قرآن و دیوان حافظ به‌مثابه کتاب آزادی و رندی ایرانی، به چیستی و چرایی رؤیای قرآن پارسی بپردازد. در این مسیر، نه‌تنها سرگذشت ادبیات فارسی مرور می‌شود، بلکه اندیشه و احساس شاعران و اندیشمندان مسلمان ایرانی نیز به تصویر کشیده می‌شود که در طول سده‌ها با زبان، معنا و مفهوم کلام الهی درگیر بوده‌اند. این بررسی به‌صورت لایه‌لایه انجام می‌شود؛ از تحلیل تفاصیل مفهومی میان «ابرمتن»، «فرهمتن» و «شاهکار» گرفته تا کاوش در شرایط تاریخی و اجتماعی شکل‌گیری هر یک از این متون.
فتوحی در پایان گفت: در این کتاب با استناد به آرای اندیشمندان گذشته و معاصر، از شهید بلخی، رودکی و فردوسی گرفته تا اقبال لاهوری، بهار، شایگان و سروش، نشان داده می‌شود که چگونه رؤیای داشتن یک متن آسمانی به زبان پارسی در اذهان پارسی‌زبانان جاگیر شده و استمرار یافته است. این کتاب را می‌توان کوششی در جهت فهم ریشه‌های فرهنگی و ادبی میل به متن مقدس پارسی دانست؛ متنی که همچنان در رؤیا و ناخودآگاه فرهنگی ما زندگی می‌کند.


چگونه در سنت فکری و ادبی ایران، آرزوی دستیابی به متنی بنیادین، مرجع و ماندگار در زبان فارسی شکل گرفت

سخنران بعدی جلسه، دکتر سعید پورعظیمی بود که درباره کتاب «ایرانیان و رؤیای قرآن پارسی» نکاتی را مطرح کرد.
پورعظیمی گفت: تازگی موضوع از ویژگی‌های عمدۀ کتاب‌ها و مقالات فتوحی است. اهمیت کتاب ایرانیان و رؤیای قرآن پارسی در طرح مسئله‌ای تازه دربارۀ تاریخ فرهنگی ایران است. مسئلۀ اصلی کتاب، بررسی تاریخی اندیشۀ «قرآن پارسی» و تبیین این پرسش است که چگونه در سنت فکری و ادبی ایران، آرزوی دستیابی به متنی بنیادین، مرجع و ماندگار در زبان فارسی شکل گرفت و در طی قرن‌ها استمرار یافت.
مؤلف کتاب «بام بلند هم چراغی» ادامه داد: فتوحی با تفکیک میان «متن فرهخته» و «متن فرّه‌مند» نشان می‌دهد که ارزش هنری یک اثر الزاماً به مرجعیت فرهنگی آن نمی‌انجامد. از همین رهگذر، مفهوم «اَبَرمتن» را مطرح می‌کند و میان این نوع متن و متن شاهکار تمایز می‌گذارد. «اَبَرمتن» متنی است که در حافظۀ تاریخی یک جامعه جای می‌گیرد، نسل‌های پیاپی آن را می‌خوانند، تفسیر می‌کنند و به بخشی از هویت فرهنگی خود بدل می‌سازند. اما متن‌های شاهکار مثل کلیات سعدی یا آثار نظامی و سنایی و عطار به دلیل اینکه این مرجعیت را نداشته‌اند، خوانش‌های تفسیری گسترده حول آن شکل نگرفته، هویت‌بخش یا محمل تأویل‌های مختلف نشده‌اند، به مرتبۀ «اَبَرمتن» برکشیده نشده‌اند.

دکتر سعید پورعظیمی

پورعظیمی ادامه داد: فتوحی با دنبال‌کردن تحول تاریخی تعبیرهایی چون «قرآن پارسی» و «زبور پارسی» نشان می‌دهد که این‌ها حلقه‌های یک سنت فکری واحد به شمار می‌آیند. در این مسیر، سنایی، عطار و دیگر شاعران زمینه را برای شکل‌گیری سه «اَبَرمتن» بزرگ ادب فارسی فراهم می‌کنند. شاهنامه به متن هویت ملی، مثنوی به متن مرجع عرفانی و دیوان حافظ به متن مرجع تأویل و گفت‌وگوی فرهنگی بدل می‌شود. بدین‌ترتیب، کتاب نشان می‌دهد که مرجعیت فرهنگی هر یک از این آثار از مسیر تاریخی و اجتماعی متفاوتی پدید آمده است.
وی در پایان گفت: مهم‌ترین امتیاز این کتاب موضوع بکر و تازه، تغییر زاویۀ نگاه از تاریخ ادبیات به تاریخ متن و مرجعیت فرهنگی متون است؛ رویکردی که با اتکا بر منابع فراوان دست اول و چارچوب نظری منسجم، افق تازه‌ای در مطالعات ادبی فارسی می‌گشاید. ایرانیان و رؤیای قرآن پارسی صرفاً پژوهشی دربارۀ شاهنامه، مثنوی و حافظ نیست؛ بلکه تلاشی نوآورانه برای تبیین سازوکار تبدیل شدن یک متن ادبی به مرجع فرهنگی در تاریخ ایران است.


نشانه‌معناشناسی فضای شهری و معماری: ابعاد روایت‌شناختی فضا و مکان

سخنران بعدی جلسه، دکتر حمیدرضا شعیری، دارنده نشان «شوالیه» فرهنگ فرانسه بود.
وی درباره کتاب خود «نشانه‌معناشناسی فضای شهری و معماری: ابعاد روایت‌شناختی فضا و مکان» گفت: ما خود را ادراک می‌کنیم و مرزهای بودنمان را؛ کنش‌ها و واکنش‌هایمان با جهان از ما می‌خواهند که ناچار به تصمیم‌گیری، کنش و ساختن مسیرهایی در جهان برای دست‌یابی به خواسته‌ها و اهدافمان شویم. تمامی این فرایندهای شناختی، عاطفی، حسی‌ادراکی و زیست‌شناختی، معنا را شکل می‌دهند؛ هم معنای اولیه و خام که سراسر بودن ما را دربر گرفته‌اند و هم معنای عمیق، شکل‌یافته و مدنظر در فرایندهای زندگی.

دکتر حمیدرضا شعیری

این استاد نشانه‌شناسی ادامه داد: این معناها در خلأ نیستند، بلکه در فضا و در زمان جریان دارند؛ به بیان دیگر، وجود اساسی (اگزیستانس) ما در زمان جاری است؛ خود را به آینده می‌افکند تا مسیر زندگی را پیش ببرد و همچنین در فضایت که به کنش و تعامل با جهان می‌پردازد، خود را بر فضا می‌گذراند، فضا را می‌سازد و ویران می‌کند تا زندگی را فرم دهد و مکانی برای جریان زندگی فراهم آورد. بدین‌ترتیب، فضای زیست انسان به‌عنوان امری شکل‌یافته در زمان، حامل معناست و با مطالعه آن می‌توانیم زندگی انسان (فردی و جمعی) را بشناسیم. همچنین می‌توانیم ببینیم انسان‌ها در برساخت سیستم‌های فضامند چگونه با یکدیگر و با جهان ارتباط برقرار می‌کنند و چگونه از فضا امکانی برای دست‌یابی به اهداف خود می‌سازند. تمامی این جست‌وجوها در حوزه گسترده مطالعات نشانه‌شناختی فضایی اگزیستانسیال می‌گنجد که معماری و فضای شهری بخش مهمی از آن را شامل می‌شود.


تندیس‌ها اهدا شد

در بخش پایانی این جایزه، با اشاره به ۱۱ اثری که به مرحله نهایی جایزه راه پیدا کرده بودند، تندیس ویژه جایزه کتاب سال الوند به کتاب «لوحه‌های اشکانی» اثر حمید حسینیان اهدا شد و تندیس ویژه کتاب سال به انتخاب انجمن علمی نقد ادبی ایران نیز به کتاب «محاکات» عبدالمحمد نوری رسید.
همچنین تندیس ویژه استاد فقید هنرمند سیاوش دیهیمی به کتاب «دو ماه و دوازده روز تنهایی» اثر امیرعلی سلیمانی تعلق گرفت. در این بخش، کتاب «زنی شبیه خودم» اثر زهره برنا شایسته تقدیر شد. مهدی طراوتی توانا و سحر پلنگی نیز در بخش شعر همدان ویژه استاد فقید سیاوش دیهیمی تقدیر شدند.
در ادامه این آیین، از دکتر ابراهیم خدایار به پاس همراهی ۷ ساله با جایزه کتاب سال الوند تجلیل به‌عمل آمد.


میهمانان دیگر این مراسم دکتر مرتضی بابک‌معین؛ دکتر زهرا حیاتی؛ دکتر محمد نجاری بودند.

محاکات - عبدالمحمد نوری - تندیس ویژه کتاب سال به انتخاب انجمن علمی نقد ادبی ایران

«دو ماه و دوازده روز تنهایی» اثر امیرعلی سلیمانی - تندیس ویژه و لوح تقدیر در بخش کتاب - یادبود استاد فقید مرحوم سیاوش دیهیمی

«زنی شبیه خودم» - زهره برنا - شایسته تقدیر در بخش کتاب ویژه یادبود استاد فقید مرحوم سیاوش دیهیمی

سحر پلنگی - شایسته تقدیر در بخش ویژه یادبود استاد فقید مرحوم سیاوش دیهیمی

مهدی طراوتی توانا - شایسته تقدیر در بخش ویژه یادبود استاد فقید مرحوم سیاوش دیهیمی

این مراسم با رونمایی از دو اثر «ایرانیان و رؤیای قرآن پارسی» نوشته محمود فتوحی از انتشارات سخن و کتاب «نشانه‌معناشناسی فضای شهری و معماری» اثر حمیدرضا شعیری به پایان رسید.