دکتر حسن گوهرپور
پژوهشگر حوزه فلسفه
اگر از یک همدانی درباره هگمتانه بپرسیم، بعید است در میان نخستین پاسخ‌هایش نام هفت دیوار رنگین را نشنویم؛ هفت حصاری که در روایت مشهور هرودوت، یکی سفید، دیگری سیاه، سومی ارغوانی، چهارمی آبی و پنجمی نارنجی بوده و دو حصار داخلی نیز با نقره و طلا پوشانده شده بودند. تصویری که از یک مرکز قدرت باشکوه و برخوردار از معماری شگفت‌انگیز حکایت می‌کند؛ شهری که قرار بود اقتدار سیاسی و ثروت پادشاهی ماد را در کالبد معماری خود به نمایش بگذارد. اما این تصویر تا چه اندازه با واقعیت تاریخی و شواهد باستان‌شناسی مطابقت دارد؟
روایت هرودوت؛ هفت حصار پیرامون قدرت
هرودوت، مورخ یونانی سده پنجم پیش از میلاد، در کتاب نخست «تواریخ»، هنگام شرح چگونگی به قدرت رسیدن دیاکو و شکل‌گیری حکومت مادها، از شهری مستحکم سخن می‌گوید که دیوارهای آن به‌صورت دایره‌های متحدالمرکز، یکی درون دیگری، ساخته شده بودند. در توصیف او، هر حصار از حصار بیرونی بلندتر بود و در مجموع هفت حلقه دفاعی، مجموعه سلطنتی را در بر می‌گرفتند.
هرودوت می‌نویسد کاخ و خزانه‌های شاه درون حصار هفتم قرار داشتند و مردم بیرون از این محدوده سکونت می‌کردند. او حتی طول بزرگ‌ترین حصار را با دیوار پیرامونی آتن مقایسه می‌کند؛ مقایسه‌ای که در کنار توصیف رنگ‌ها و پوشش فلزی حصارها، تصویری از شکوه و عظمت هگمتانه به دست می‌دهد.
این روایت تنها درباره معماری یک شهر نیست؛ هرودوت در ادامه همان گزارش، از شیوه حکمرانی دیاکو نیز سخن می‌گوید؛ پادشاهی که بنا بر روایت او، خود را از دید مردم دور نگه می‌داشت و ارتباط با او از طریق پیام‌رسانان صورت می‌گرفت. به این ترتیب، حصارهای هگمتانه در روایت هرودوت، علاوه بر کارکرد دفاعی، با مفهوم تمرکز قدرت و فاصله میان شاه و مردم نیز پیوند می‌خورند.
با این حال، باید توجه داشت که هرودوت چند قرن پس از دوره‌ای که برای حکومت دیاکو در نظر گرفته می‌شود می‌نوشت. بنابراین، گزارش او یک روایت تاریخی مهم است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند جای سند هم‌زمان یا یافته باستان‌شناختی را بگیرد.
وقتی باستان‌شناسی در برابر روایت تاریخی می‌ایستد
اینجاست که دیدگاه دکتر مهرداد ملک‌زاده، باستان‌شناس و پژوهشگر دوره ماد، اهمیت پیدا می‌کند. او در سخنرانی «ماد: باستان‌شناسی یا تاریخ» که در نشست مسائل باستان‌شناسی و تاریخ دوره ماد در سال ۱۳۹۱ ارائه کرده است، از منظر باستان‌شناسی به بازخوانی تاریخ مادها می‌پردازد. در بحث مورد نظر ما، دیدگاه انتقادی او درباره وجود هفت حصار توصیف‌شده در روایت هرودوت، یکی از پرسش‌های اصلی را پیش روی تاریخ‌نگاری هگمتانه قرار می‌دهد.
اهمیت این نگاه در آن است که میان آنچه مورخان باستان نقل کرده‌اند و آنچه باستان‌شناسان در زمین یافته‌اند، فاصله می‌گذارد. در واقع، اگر روایت هرودوت را مبنای قطعی توصیف هگمتانه قرار دهیم، ممکن است تصویری از معماری شهر بسازیم که هنوز شواهد مادی کافی برای تأیید تمام اجزای آن در اختیار نداریم.
این تردید به معنای انکار وجود تمدن ماد یا نفی اهمیت هگمتانه نیست. مسئله بر سر یک ادعای مشخص است: آیا واقعاً هفت حصار متحدالمرکز با همان ترتیب، ارتفاع و رنگ‌هایی که هرودوت توصیف کرده، در همدان ساخته شده بودند؟ پاسخ باستان‌شناسی به این پرسش تاکنون قطعی نیست.
تپه هگمتانه؛ دیوارهایی که کشف شدند، هفت حصاری که هنوز اثبات نشده‌اند
در سال ۱۹۵۶ میلادی، هنگام عملیات راه‌سازی در محدوده تپه هگمتانه، بقایای دیوارهای خشتی متعلق به دوره‌های ماد و هخامنشی کشف شد. اهمیت این کشف در ادامه پژوهش‌های باستان‌شناختی همدان قابل توجه بود؛ زیرا وجود ساختارهای دفاعی و معماری خشتی در این محدوده را نشان می‌داد.
استوارت براون در مقاله تخصصی «اکباتان» در دانشنامه ایرانیکا، به بقایای یک دیوار دفاعی عظیم و زیگزاگی اشاره می‌کند که بخش‌هایی از آن تا ارتفاع حدود ۲٫۵ متر باقی مانده و عرض آن از سمت داخل تا ۱۳٫۷ متر قابل ردیابی بوده است. اندازه و تناسب خشت‌های این دیوار نیز با نمونه‌های متعلق به لایه‌های مادی تپه نوشیجان و گودین‌تپه قابل مقایسه گزارش شده است.
اما اینجا باید مرز میان یافته و تفسیر را حفظ کرد. کشف یک دیوار دفاعی عظیم، وجود استحکامات در هگمتانه را تأیید می‌کند، ولی به معنای کشف هفت حصار متحدالمرکز هرودوت نیست. تاکنون شواهدی که بتوان بر اساس آنها نقشه کامل هفت حصار، ترتیب رنگ‌ها و ساختار دقیق این مجموعه را بازسازی کرد، در دست نیست.
از سوی دیگر، درباره محل ارگ سلطنتی مادها نیز دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. تپه هگمتانه در شمال‌شرقی همدان، جدی‌ترین نامزد محل ارگ مادی و بناهای سلطنتی هخامنشی به شمار می‌رود. در مقابل، تپه مصلی که در جنوب‌شرقی شهر قرار دارد و بقایای دژی مستطیل‌شکل با برج‌هایی در آن دیده می‌شود، در گذشته مورد توجه برخی پژوهشگران بوده است؛ اما بررسی‌های باستان‌شناختی، ساختار موجود در آن را ظاهراً متعلق به دوره‌ای زودتر از اشکانی نمی‌دانند. بنابراین، انتساب این دژ به ارگ مادها پشتوانه کافی ندارد.
نکته دیگر آنکه هگمتانه تاریخی را نباید صرفاً با محدوده تپه باستانی امروزی یکسان دانست. بقایای تاریخی در نقاط دیگری از بافت قدیم همدان نیز شناسایی شده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد گستره شهر باستانی احتمالاً فراتر از محدوده فعلی کاوش‌ها بوده است.
آیا عدد هفت، رازی فراتر از معماری دارد؟
یکی از مسیرهای مهم برای فهم روایت هرودوت، توجه به جایگاه عدد هفت در فرهنگ‌های باستانی است. علی‌رضا شاپور شهبازی در مقاله «هفت» در دانشنامه ایرانیکا، این عدد را در سنت‌های ایرانی و فرهنگ‌های همسایه بررسی می‌کند و توضیح می‌دهد که هفت در بسیاری از نظام‌های فکری باستانی، نشانه کمال، تمامیت و نظم کیهانی بوده است.
شهبازی در همین مقاله، روایت هفت حصار اکباتان را نیز بررسی می‌کند و منشأ جزئیات آن را در ایدئولوژی‌ها و معماری بین‌النهرینی جست‌وجو می‌کند. به نوشته او، این عناصر بعدها به بخشی از سنت‌های روایی ایران تبدیل شدند؛ از جمله در داستان هفت کاخ کی‌کاووس، کاخ سیاوش و بناهای هفت‌گانه منسوب به بهرام گور.
این دیدگاه، احتمال نمادین بودن بخشی از روایت هفت حصار را مطرح می‌کند. به بیان دیگر، ممکن است عدد هفت و رنگ‌های وابسته به آن، علاوه بر توصیف معماری، حامل مفاهیمی درباره نظم جهان، اقتدار پادشاه و شکوه سلطنت بوده باشند.
البته این تفسیر نیز به معنای اثبات خیالی بودن تمام روایت نیست. ممکن است در هگمتانه ساختار دفاعی واقعی وجود داشته و روایت‌های بعدی، آن را در قالب یک الگوی نمادین و باشکوه بازنمایی کرده باشند. آنچه اهمیت دارد، پرهیز از تبدیل یک احتمال پژوهشی به نتیجه‌ای قطعی است.
یونسکو چه چیزی را تأیید کرده است؟
ثبت جهانی هگمتانه در سال ۲۰۲۴ بار دیگر توجه جهانی را به پیشینه تمدنی همدان جلب کرد. در ارزیابی تخصصی ایکوموس برای پرونده ثبت جهانی، هگمتانه به‌عنوان محوطه‌ای دارای شواهد مهم و کم‌نظیر از تمدن مادها در سده‌های هفتم و ششم پیش از میلاد معرفی شده است.
با این حال، ایکوموس در همان ارزیابی تصریح کرده بود که نقش هگمتانه به‌عنوان پایتخت امپراتوری مادها در وضعیت موجود شواهد، با قطعیت قابل اثبات نیست. این ملاحظه علمی، اهمیت محوطه را نفی نمی‌کند؛ بلکه نشان می‌دهد حتی در سطح ارزیابی‌های بین‌المللی نیز میان اهمیت تمدنی یک محوطه و اثبات تمام روایت‌های تاریخی منتسب به آن تفاوت وجود دارد.
کمیته میراث جهانی یونسکو سرانجام هگمتانه را بر اساس معیارهای دوم و سوم در فهرست میراث جهانی ثبت کرد؛ تصمیمی که بر ارزش تاریخی و باستان‌شناختی این محوطه تأکید دارد، نه بر تأیید جزئیات روایت هفت حصار هرودوت.
هگمتانه را با روایت‌های اثبات‌نشده بزرگ نکنیم
شاید جذابیت داستان هفت حصار رنگین آن‌قدر زیاد باشد که کمتر کسی بخواهد در صحت آن تردید کند. اما تاریخ یک شهر را نمی‌توان تنها بر پایه روایت‌های دلنشین و مشهور بازسازی کرد. هگمتانه برای برخورداری از جایگاه تاریخی و تمدنی، نیازی ندارد که هر آنچه در نوشته‌های مورخان باستان آمده، بی‌کم‌وکاست به‌عنوان واقعیت پذیرفته شود.
از سوی دیگر، رد روایت هفت حصار نیز نباید به انکار تاریخ مادها یا کم‌اهمیت جلوه دادن یافته‌های هگمتانه منجر شود. آنچه امروز در اختیار داریم، شواهدی از استقرارها و ساختارهای معماری دوره ماد و دوره‌های بعد است؛ شواهدی که همچنان به پژوهش، کاوش و تفسیر دقیق‌تر نیاز دارند.
شاید مهم‌ترین پرسش برای همدان امروز همین باشد: چرا به جای تکرار بی‌وقفه روایت هفت دیوار، باید زمینه کشف لایه‌های ناشناخته تاریخ این شهر را فراهم کنیم؟ اگر هفت حصار هرودوت روزی در زمین کشف نشوند، از ارزش هگمتانه چیزی کم نمی‌شود؛ همان‌گونه که کشف یک دیوار دفاعی نیز به‌تنهایی تمام جزئیات روایت او را اثبات نمی‌کند.
شکوه تاریخی همدان در گرو آن نیست که افسانه‌ها را به جای واقعیت بنشانیم؛ ارزش این شهر در همان لایه‌های تاریخی و تمدنی نهفته است که بخشی از آنها کشف شده و بخش دیگری هنوز زیر خاک و در انتظار پژوهش است. هگمتانه بیش از آنکه به بازگویی مکرر یک روایت نیاز داشته باشد، به باستان‌شناسی دقیق، کاوش علمی و شجاعت در بازنگری دانسته‌های تاریخی نیاز دارد.