کد خبر : 163518 تاریخ : 1405/8/26 - 09:41
هگمتانه فراتر از یک منزلگاه بین‌راهی «همدان» میراث یک چهارراه تاریخی و فرصت‌های فراموش‌شده گردشگری همدان در روزگار رونق راه‌های تجاری شرق و غرب، یکی از مهم‌ترین کانون‌های ارتباطی در غرب فلات ایران بود؛ شهری که موقعیت جغرافیایی آن، در دامنه الوند و محل تلاقی مسیرهای ارتباطی، به آن نقشی فراتر از یک منزلگاه بین‌راهی می‌بخشید.

به گزارش الوند؛ همدان در روزگار رونق راه‌های تجاری شرق و غرب، یکی از مهم‌ترین کانون‌های ارتباطی در غرب فلات ایران بود؛ شهری که موقعیت جغرافیایی آن، در دامنه الوند و محل تلاقی مسیرهای ارتباطی، به آن نقشی فراتر از یک منزلگاه بین‌راهی می‌بخشید. همدان از یک سو به راه‌های منتهی به ری، قزوین، زنجان و تبریز دسترسی داشت و از سوی دیگر، از مسیر کرمانشاه به بین‌النهرین و بغداد و از راه‌های جنوبی به خوزستان و خلیج فارس متصل می‌شد. همین موقعیت، این شهر را به یکی از کانون‌های مهم شبکه راه‌های تاریخی ایران و از نقاط شاخص مسیرهای مرتبط با جاده ابریشم تبدیل کرده بود.
اهمیت همدان تنها به موقعیت جغرافیایی آن محدود نمی‌شد. هگمتانه، شهر باستانی همدان، در دوره‌های مختلف تاریخی جایگاه سیاسی و اقتصادی برجسته‌ای داشت؛ در دوره هخامنشی اقامتگاه تابستانی شاهان بود و در دوره اشکانی نیز اهمیت سیاسی خود را حفظ کرد. عبور راه‌های تجاری و کاروانی از دشت همدان، زمینه رفت‌وآمد بازرگانان، انتقال کالاها و رونق بازارها و پیشه‌های شهری را فراهم می‌کرد. این شهر در پیوند میان فلات مرکزی ایران، بین‌النهرین و آسیای صغیر قرار داشت و از این رهگذر، در گردش کالا، سرمایه و فرهنگ نقش ایفا می‌کرد.
همدان از ظرفیت‌های اقتصادی و تولیدی منطقه نیز بهره می‌برد. دشت‌های حاصلخیز اطراف شهر، تولید غلات و محصولات کشاورزی را پشتیبانی می‌کردند و منابع آب دامنه‌های الوند امکان شکل‌گیری سکونتگاه‌ها و فعالیت‌های اقتصادی را فراهم آورده بودند. شهرت تاریخی منطقه به گندم و اسب نیز نشان می‌دهد که اقتصاد همدان تنها بر تجارت عبوری استوار نبود؛ کشاورزی، دامداری و مبادله محصولات محلی در کنار فعالیت بازار، بخشی از پایه‌های رونق آن به شمار می‌رفت.
اما آیا امروز می‌توان نشانه‌ای از آن شبکه تاریخی را در همدان دید؟ پاسخ مثبت است؛ هرچند باید میان آثار باقی‌مانده از راه‌های باستانی و بناهایی که در دوره‌های بعد به شبکه تجارت کاروانی خدمت می‌کردند، تفاوت قائل شد.
یکی از مهم‌ترین شواهد، کتیبه‌های گنجنامه در دامنه الوند است. این کتیبه‌های هخامنشی به‌خودی‌خود سندی درباره راه ابریشم نیستند، اما پژوهش‌های باستان‌شناسی، موقعیت آن‌ها را در ارتباط با یکی از شاخه‌های راه شاهی هخامنشی بررسی کرده‌اند. در پژوهشی منتشرشده در نشریه علمی «Antiquity»، افزون بر کتیبه‌های گنجنامه، بقایای یک دژ سنگی موسوم به قزقلعه‌سی یا قلعه‌دختر و نشانه‌هایی از مسیر سنگی، بریدگی‌های ایجادشده در صخره و آثار سنگ‌چین در غرب همدان معرفی شده است. بر اساس این پژوهش، مسیر یادشده از حوالی همدان به سوی اسدآباد، کنگاور و بیستون امتداد می‌یافته و به بین‌النهرین می‌رسیده است. این یافته‌ها از مهم‌ترین شواهد قابل بررسی درباره زیرساخت راه‌های تاریخی در محدوده همدان هستند؛ هرچند نباید آن‌ها را بدون توضیح، بقایای قطعی جاده ابریشم نامید.
نشانه دیگر را باید در بازار تاریخی همدان جست‌وجو کرد؛ بازاری که در مرکز بافت تاریخی شهر قرار دارد و مجموعه‌ای از راسته‌ها، سراها، کاروان‌سراها، حجره‌ها و فضاهای تجاری را در خود جای داده است. کاروان‌سراهای گلشن، میرزا کاظم، صفرخان، نو و شریفیه از بناهای شاخص این مجموعه‌اند که به دوره صفوی و پس از آن تعلق دارند. این بناها یادگار مستقیم روزگار باستان نیستند، اما استمرار نقش تجاری و کاروانی همدان در سده‌های بعد را نشان می‌دهند. بازار همدان در دوره‌های متأخر نیز محل مبادله کالا میان شهرهای ایران و مراکز تجاری غرب کشور بود.
از این منظر، میراث راه ابریشم در همدان را نباید فقط در جست‌وجوی یک جاده سنگ‌فرش‌شده یا یک کاروان‌سرای منفرد خلاصه کرد. این میراث در پیوند میان هگمتانه، راه‌های تاریخی دامنه الوند، گنجنامه، بازار و کاروان‌سراهای شهر معنا پیدا می‌کند؛ مجموعه‌ای از شواهد که روایتگر جایگاه همدان در جغرافیای تجارت و ارتباطات تاریخی ایران است.
امروز ثبت جهانی «هگمتانه و مرکز تاریخی همدان» در فهرست میراث جهانی یونسکو، فرصتی مهم برای بازخوانی این پیشینه فراهم کرده است. با این حال، ظرفیت گردشگری همدان در حوزه راه ابریشم هنوز می‌تواند فراتر از معرفی چند اثر تاریخی تعریف شود. تدوین نقشه مستند مسیرهای تاریخی، شناسایی و حفاظت از بقایای راه‌های باستانی در دامنه الوند و محور همدان ـ اسدآباد، معرفی پیوسته گنجنامه، هگمتانه و بازار تاریخی و طراحی مسیرهای گردشگری موضوعی، می‌تواند این میراث پراکنده را به یک روایت منسجم و یک ظرفیت اقتصادی تبدیل کند.
همدان روزگاری از محل تلاقی راه‌ها، کالاها و فرهنگ‌ها رونق می‌گرفت. امروز نیز می‌تواند از همین میراث برای تقویت گردشگری تاریخی، رونق کسب‌وکارهای محلی و معرفی جایگاه فرهنگی خود بهره ببرد؛ به شرط آنکه راه ابریشم در همدان فقط نامی در بروشورهای گردشگری نباشد و به یک برنامه مستند برای حفاظت، معرفی و بهره‌برداری فرهنگی و اقتصادی از میراث تاریخی شهر تبدیل شود.