گزارش: مریم اطیابی
به گزارش الوند؛ به نقل از میراث‌باشی؛ میراث فرهنگی و ادبی سعید نفیسی قرار است در قالبی تازه و با ساختاری ماندگارتر احیا شود؛ طرحی که از یک سو به راه‌اندازی موزه سعید نفیسی در خانه تاریخی او می‌انجامد و از سوی دیگر، با توسعه «مرکز یادگارهای سعید نفیسی» و تبدیل آن به یک بنیاد، زمینه پژوهش، شناسایی و انتشار آثار برجای‌مانده از این ادیب و پژوهشگر نام‌آشنای ایرانی را فراهم می‌کند.
این طرح، در واقع ادامه رؤیایی است که مهندس رامین نفیسی، فرزند شادروان سعید نفیسی، در سال‌های پایانی عمر خود برای آن تلاش می‌کرد؛ رؤیایی که با گردآوری آثار، دست‌نوشته‌ها و یادگارهای پدرش آغاز شد، اما فرصت تحقق کامل آن به او نرسید. اکنون خانواده نفیسی تصمیم گرفته‌اند این مسئولیت را با مشارکت جمعی از چهره‌های فرهنگی، پژوهشی و حقوقی دنبال کنند تا میراث این خاندان، از یک مجموعه خانوادگی فراتر برود و به نهادی پایدار برای پژوهش و معرفی فرهنگ ایران تبدیل شود.
سام نفیسی، نوه شادروان سعید نفیسی در گفت‌وگو با میراث‌باشی، با اشاره به تلاش‌های پدرش برای راه‌اندازی موزه سعید نفیسی می‌گوید: «پدرم در سال‌های پایانی عمرش تلاش بسیار زیادی کرد تا موزه سعید نفیسی را در محل خانه ایشان دایر کند. آثار، دست‌نوشته‌ها و یادگاری‌های او را جمع‌آوری کرده بود و می‌خواست روی این آثار پژوهش انجام شود و به نثر جدید دربیاید. متأسفانه بیماری مجال نداد این تلاش‌ها به نتیجه برسد، اما در ساعت‌های پایانی عمرش به ما وصیت کرد که این مسیر را دنبال کنیم و تعهد داشته باشیم موزه، آثار و نیتی را که داشت، به سرانجام برسانیم.»
از وصیت پدر تا احیای یک خانه تاریخی
سام نفیسی درباره تلاش‌های خانواده برای تحقق این خواسته می‌گوید: «پس از درگذشت پدرم، حدود چهار سال تلاش کردیم تا بتوانیم برای تبدیل خانه سعید نفیسی به موزه، مشارکت سرمایه‌گذاری جذب کنیم. سرانجام این امکان فراهم شد و با مشارکت شهرداری و واگذاری ملک به این نهاد، قرار است ساختمان مرمت شود و به اصالت اولیه خود بازگردد. ما هم آمادگی داریم اشیای موزه‌ای و آثار باقی‌مانده از سعید نفیسی را در چارچوب همکاری با شهرداری در اختیار موزه قرار دهیم.»
به این ترتیب، قرار است خانه‌ای که روزگاری محل زندگی یکی از چهره‌های برجسته ادبی و فرهنگی ایران بوده، بار دیگر هویت تاریخی و فرهنگی خود را بازیابد و به فضایی برای معرفی زندگی و میراث او تبدیل شود.
از یک مرکز خانوادگی تا بنیاد پژوهشی
با این حال، برنامه خانواده نفیسی تنها به مرمت خانه و راه‌اندازی موزه محدود نمی‌شود. یکی از مهم‌ترین اهداف این طرح، توسعه فعالیت‌های «مرکز یادگارهای سعید نفیسی» است؛ مرکزی که پس از درگذشت سعید نفیسی و به‌صورت خانوادگی شکل گرفت و اکنون قرار است با ساختاری گسترده‌تر، فعالیت‌های پژوهشی و فرهنگی خود را دنبال کند.
سام نفیسی در توضیح این بخش از برنامه‌ها می‌گوید: «پدرم خیلی علاقه داشت مرکزی که بعد از مرگ پدربزرگم، به شکل خانوادگی با عنوان مرکز یادگارهای سعید نفیسی دایر شد، بتواند در قالب یک پژوهشکده فعالیت کند و روی آثار باقی‌مانده از سعید نفیسی کار کند. این آثار شامل ۱۵۴ عنوان دست‌نوشته است که شاید بالغ بر ۲۰ هزار صفحه باشد. می‌خواستیم در آن پژوهشکده به این آثار بپردازیم، اما در زمان پدرم این کار میسر نشد.»
به گفته او، اکنون تمامی این آثار اسکن، ثبت و دیجیتالیز شده‌اند و گام بعدی، توسعه فعالیت‌های مرکز و فراهم کردن امکان بهره‌برداری علمی و پژوهشی از این مجموعه است.
سام نفیسی ادامه می‌دهد: «من و خواهر بزرگم، سیمک نفیسی، خیلی روی این موضوع کار کردیم و مشورت گرفتیم. نهایتاً تصمیم گرفتیم فعالیت‌های مرکز را توسعه بدهیم تا فقط به خانواده متکی نباشد و اگر به هر دلیلی خانواده نتوانست این مسیر را دنبال کند، دیگرانی باشند که آن را ادامه بدهند.»
همراهی چهره‌های فرهنگی و حقوقی برای تضمین تداوم فعالیت‌ها
برای شکل‌گیری این ساختار، جمعی از چهره‌های شناخته‌شده فرهنگی، ادبی و حقوقی به این مجموعه پیوسته‌اند. سام نفیسی درباره ترکیب این گروه توضیح می‌دهد: «با دوستان و بزرگان دیگری همراه شدیم؛ از جمله سرکار خانم دکتر آموزگار، جناب آقای کاوه بیات و دوستان جوان‌تری که از نظر نسلی به من نزدیک‌ترند؛ مثل آقای چالاکی به‌عنوان عضو حقوقی گروه ما و سام گیوراد، از فرهنگ‌دوستان و ایران‌دوستان شناخته‌شده ایران. همچنین ادیبان جوان‌تری مثل آقای الوند بهاری و فرهاد قربان‌زاده که می‌توانند با نیروی جوانی، انگیزه، پشتکار، تمرکز و تسلط کمک کنند تا آثار، با هدایت خانم دکتر آموزگار و آقای بیات، دقیق‌تر پژوهش شوند.» او درباره پیش‌بینی جایگاه حقوقی در ساختار این مجموعه هم می‌گوید: روح‌الله چالاکی، از وکلای برجسته و مورد اعتماد خانواده، پذیرفته است در این مسیر همراهی کند.
به گفته سام نفیسی، دلیل طراحی چنین ساختاری، تضمین بقا و تداوم فعالیت‌های مرکز است. از همین رو، علاوه بر جایگاه حقوقی، جایگاهی هم برای فردی در نظر گرفته شده که بتواند در تأمین منابع مالی، جذب حامیان و استفاده از ظرفیت بودجه‌های مسئولیت اجتماعی به مجموعه کمک کند.
او تأکید می‌کند که این مجموعه ایده‌های بزرگی برای آینده دارد، اما قصد ندارد از همان ابتدا با طرح‌های گسترده و پرهزینه آغاز کند: «ابتدا کارهای کوچک‌تر و مقدماتی را انجام می‌دهیم و کارهای اصولی‌ای را پیش می‌بریم که برای شکل‌گیری این مرکز لازم است. امیدواریم در درجه اول بتوانیم این مرکز را در قالب یک بنیاد ثبت کنیم و در نهایت، فعالیت‌های مرکز یادگارهای سعید نفیسی را توسعه بدهیم».
موزه‌ای فراتر از نمایش اشیا؛ روایت یک خاندان فرهنگی
یکی از بخش‌های مهم این طرح، تدوین طرح علمی و سناریوی روایی موزه است. به باور خانواده نفیسی، مرمت و تجهیز ساختمان به‌تنهایی برای راه‌اندازی یک موزه کافی نیست؛ موزه باید روایت مشخصی داشته باشد و بتواند زندگی، فعالیت‌های علمی و فرهنگی و میراث فکری سعید نفیسی را برای مخاطبان بازگو کند.
سام نفیسی در پاسخ به پرسشی درباره اشیای قابل نمایش در موزه، بر ضرورت تدوین چنین طرحی تأکید می‌کند و می‌گوید: موزه، فارغ از مرمت و تجهیز فضای آن، به یک طرح علمی و سناریویی نیاز دارد که روایتگر زندگی سعید نفیسی و خانواده او باشد.
او در ادامه توضیح می‌دهد که یکی از برنامه‌های مرکز یادگارهای سعید نفیسی این است که فعالیت‌های خود را به شخص سعید نفیسی محدود نکند و آثار باقی‌مانده از دیگر مشاهیر خاندان نفیسی را هم گردآوری کند. به همین دلیل، بخشی از موزه به خانواده نفیسی و دیگر اعضای آن اختصاص خواهد یافت.
از دست‌نوشته‌ها تا قلم و ماشین تحریر؛ اشیایی که زندگی سعید نفیسی را روایت می‌کنند
در بخش موزه‌ای این طرح، قرار است اشیا و وسایل باقی‌مانده از زندگی سعید نفیسی گردآوری و به نمایش گذاشته شوند؛ از دست‌نوشته‌ها و اسناد شخصی گرفته تا لباس‌ها، قلم، ماشین تحریر، عصاها، کلاه‌ها و وسایل مربوط به زندگی روزمره او.سام نفیسی درباره وضعیت این مجموعه توضیح می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از اسباب و اثاثیه زندگی سعید نفیسی در سال‌های پایانی عمر او، زمانی که برای درمان بیماری ریوی و بهبود وضعیت سلامتی به فرانسه و پاریس مهاجرت کرد، فروخته شده و دیگر در دسترس خانواده نیست. با وجود این، هنوز اشیای ارزشمند و قابل‌توجهی در اختیار خانواده قرار دارد که می‌تواند بخشی از مجموعه موزه را تشکیل دهد. او می‌گوید خانواده در تلاش است با مشارکت شهرداری و از طریق توافق، همفکری و همکاری، آثار باقی‌مانده را برای راه‌اندازی موزه فراهم کند. نکته قابل‌توجه اینکه مهندس رامین نفیسی در زمان حیات خود موفق شده بود مجوزهای مربوط به موزه‌داری و مجموعه‌داری را برای نمایش این آثار دریافت کند؛ اما افتتاح موزه و تحقق آرزویی را که سال‌ها برای آن تلاش کرده بود، ندید.
ادامه یک مسیر ۷۱ ساله برای معرفی فرهنگ ایران
آنچه قرار است در قالب بنیاد و موزه سعید نفیسی شکل بگیرد، صرفاً اقدامی برای حفظ چند دست‌نوشته، سند و شیء تاریخی نیست؛ بلکه تلاشی برای ادامه مسیری فرهنگی است که سعید نفیسی در طول ۷۱ سال زندگی خود دنبال کرد. سام نفیسی در تشریح انگیزه اصلی این طرح می‌گوید: «می‌خواهیم مسیری را که پدربزرگم آغاز کرد ادامه بدهیم؛ پویش بزرگی که ایشان در طی ۷۱ سال عمرش برای ترویج آگاهی در ایران، آشنا کردن فرهنگ ایران با نسل جدید و آشنا کردن کشورهای دیگر با فرهنگ ایران داشت. او از طریق ترجمه و تعامل و دادوستدهای فرهنگی میان ایران و کشورهای دیگر فعالیت می‌کرد. می‌خواهیم این مسیر را در قالب فعالیتی پایدار و ادامه‌دار دنبال کنیم.»
به این ترتیب، راه‌اندازی بنیاد و موزه سعید نفیسی را باید تلاشی برای تبدیل یک میراث خانوادگی به سرمایه‌ای فرهنگی و عمومی دانست؛ طرحی که قرار است هم حافظ آثار و اسناد باشد، هم امکان پژوهش علمی را فراهم کند و هم بستری برای معرفی فرهنگ ایران و ایجاد ارتباط میان نسل‌های مختلف پژوهشگران و علاقه‌مندان به میراث فرهنگی کشور به وجود آورد.