یادداشت: زهرا عزتی
برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی و منطقه‌ای، یکی از ابزارهای توسعه اقتصادی، معرفی ظرفیت‌های تولیدی، ایجاد ارتباط میان فعالان اقتصادی و شناسایی بازارهای جدید است. برای استانی مانند همدان که در حوزه‌های کشاورزی، صنایع تبدیلی، صنایع کوچک و ظرفیت‌های معدنی و صنعتی از توانمندی‌های قابل توجهی برخوردار است، میزبانی از چنین رویدادهایی می‌تواند فرصتی برای تقویت جایگاه اقتصادی استان و گسترش ارتباطات تجاری باشد؛ اما در شرایطی که تعداد نمایشگاه‌ها و رویدادهای اقتصادی رو به افزایش است، یک پرسش اساسی مطرح می‌شود: آیا این نمایشگاه‌ها به خلق ارزش اقتصادی منجر می‌شوند یا بخشی از منابع و ظرفیت‌های استان صرف برگزاری رویدادهایی می‌شود که دستاوردهای آن‌ها پس از پایان نمایشگاه قابل ردیابی نیست؟
نخستین نمایشگاه منطقه‌ای توانمندی‌های صنایع کوچک و خوشه‌های صنعتی کشور، موسوم به زاگرس اکسپو، با حضور ۱۸۰ واحد تولیدی از هفت استان و در فضایی به وسعت چهار هزار مترمربع در همدان برگزار شد. به گفته مدیرعامل شرکت شهرک‌های صنعتی استان، ۳۰ درصد واحدهای حاضر در این نمایشگاه دانش‌بنیان بودند و تجار و رایزنان اقتصادی کشورهای عراق، افغانستان و اقلیم کردستان نیز با هدف توسعه مبادلات تجاری و شناسایی بازارهای صادراتی در این رویداد حضور داشتند. این آمار در نگاه نخست از ظرفیت قابل توجه نمایشگاه برای ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان و بازارهای هدف حکایت دارد. حضور واحدهای تولیدی از هفت استان، مشارکت شرکت‌های دانش‌بنیان و حضور نمایندگان بازارهای منطقه‌ای می‌تواند زمینه‌ساز همکاری‌های بین‌استانی، انتقال دانش فنی و توسعه صادرات باشد. با این حال، باید میان ظرفیت ایجادشده و دستاورد اقتصادی تحقق‌یافته تفاوت قائل شد. حضور یک تاجر خارجی در نمایشگاه، به‌خودی‌خود به معنای انعقاد قرارداد صادراتی نیست؛ همان‌طور که حضور یک سرمایه‌گذار در غرفه تولیدکننده لزوماً به تأمین مالی یک طرح منجر نمی‌شود. در همین رویداد، استاندار همدان بر ضرورت همکاری منطقه‌ای، تبادل دانش فنی و تکمیل زنجیره ارزش صنایع غرب کشور تأکید کرد. این رویکرد می‌تواند یکی از مهم‌ترین کارکردهای زاگرس اکسپو باشد؛ چراکه بسیاری از ظرفیت‌های اقتصادی استان‌های غربی در صورت ایجاد پیوند میان تولیدکنندگان، صنایع تبدیلی، شبکه توزیع و بازارهای صادراتی، امکان تبدیل شدن به فرصت‌های اقتصادی بزرگ‌تری را خواهند داشت.
از سوی دیگر، اظهارات رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان همدان درباره وجود ۴۵۵ واحد صنایع تبدیلی، ظرفیت فرآوری سالانه ۲.۶ میلیون تن محصولات کشاورزی و جذب نزدیک به هفت همت سرمایه‌گذاری در پنج ماه، تصویر روشن‌تری از ظرفیت اقتصادی استان ارائه می‌دهد. این ارقام نشان می‌دهد همدان از زیرساخت‌ها و توانمندی‌هایی برخوردار است که می‌تواند زمینه حضور مؤثرتر در بازارهای منطقه‌ای را فراهم کند. با این حال، پرسش مهم این است که نمایشگاه‌های برگزارشده تا چه اندازه توانسته‌اند میان این ظرفیت‌ها و سرمایه‌گذاران، خریداران و بازارهای هدف ارتباط عملی برقرار کنند؟ پاسخ به این پرسش زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که موانع سرمایه‌گذاری نیز از زبان مسئولان اقتصادی استان مطرح می‌شود. محدودیت منابع آبی، دشواری تأمین تسهیلات کلان و سرمایه در گردش و بروکراسی اداری، از جمله چالش‌هایی است که معاون امور اقتصادی استانداری به آن‌ها اشاره کرده است. این مسائل نشان می‌دهد بخش تولید برای توسعه فعالیت‌های خود با موانعی روبه‌روست که صرف معرفی ظرفیت‌ها و برگزاری رویدادهای تجاری نمی‌تواند آن‌ها را برطرف کند.
در واقع، میان آنچه در نمایشگاه‌ها به‌عنوان فرصت سرمایه‌گذاری معرفی می‌شود و آنچه در محیط واقعی کسب‌وکار برای تحقق سرمایه‌گذاری وجود دارد، باید پیوندی عملی برقرار شود. اگر تولیدکننده‌ای در نمایشگاه موفق به جلب نظر یک سرمایه‌گذار شود، اما در ادامه برای دریافت مجوز، تأمین تسهیلات، دسترسی به زیرساخت یا تأمین سرمایه در گردش با موانع طولانی مواجه باشد، بخش مهمی از ظرفیت نمایشگاه بدون نتیجه باقی خواهد ماند.
از این منظر، مسئله اصلی همدان نباید صرفاً افزایش تعداد نمایشگاه‌ها یا بزرگ‌تر شدن فضای برگزاری آن‌ها باشد؛ بلکه باید مشخص شود هر رویداد چه سهمی در حل مسائل واقعی اقتصاد استان دارد. نمایشگاه زمانی به یک ابزار توسعه تبدیل می‌شود که ارتباطات شکل‌گرفته در آن پس از پایان مراسم افتتاحیه و جمع‌آوری غرفه‌ها نیز ادامه پیدا کند و به قرارداد تجاری، سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری، توسعه بازار یا ایجاد زنجیره‌های جدید تولید منجر شود. البته تعدد نمایشگاه‌ها به‌خودی‌خود یک نقطه ضعف نیست. برگزاری رویدادهای تخصصی در حوزه‌های مختلف می‌تواند به معرفی دقیق‌تر ظرفیت‌های هر بخش و هدفمند شدن ارتباطات اقتصادی کمک کند. مسئله زمانی ایجاد می‌شود که نمایشگاه‌های متعدد بدون تقسیم کار مشخص، مخاطب هدف روشن و برنامه پیگیری مشترک برگزار شوند و در نهایت، دستاوردهای آن‌ها در حد آمار غرفه‌ها، تعداد شرکت‌کنندگان و میزان استقبال باقی بماند. در چنین شرایطی، ضروری است دستگاه‌های متولی برگزاری نمایشگاه‌ها، پیش و پس از هر رویداد، شاخص‌های مشخصی برای ارزیابی عملکرد تعریف کنند. میزان قراردادهای منعقدشده، ارزش تفاهم‌نامه‌های منجر به اجرا، حجم سرمایه‌گذاری جذب‌شده، تعداد ارتباطات تجاری تبدیل‌شده به صادرات، پروژه‌های مشترک میان استان‌ها و میزان مشارکت واقعی بخش خصوصی، از جمله شاخص‌هایی هستند که می‌توانند میزان موفقیت یک نمایشگاه را مشخص کنند. همچنین انتشار گزارش عملکرد اقتصادی نمایشگاه‌ها، از جمله هزینه‌های برگزاری و سهم بخش عمومی و خصوصی در تأمین آن، می‌تواند به شفافیت بیشتر و اصلاح سیاست‌های نمایشگاهی استان کمک کند. در این میان، لازم است میان تفاهم‌نامه‌های تشریفاتی و توافق‌هایی که به مرحله اجرا رسیده‌اند نیز تفکیک روشنی وجود داشته باشد. اظهار مدیرعامل شرکت شهرک‌های صنعتی استان درباره ضرورت فاصله گرفتن از خودتحریمی‌ها و حرکت به سمت نگاه صادرات‌محور، در همین چارچوب قابل تأمل است. توسعه صادرات نیازمند شناخت بازار، استانداردسازی محصولات، ثبات در تأمین مواد اولیه، زیرساخت حمل‌ونقل، تسهیل مبادلات مالی و استمرار ارتباط با خریداران خارجی است. نمایشگاه می‌تواند نقطه آغاز این مسیر باشد، اما تحقق آن به برنامه‌ای فراتر از چند روز برگزاری رویداد نیاز دارد.
زاگرس اکسپو با توجه به ترکیب شرکت‌کنندگان، حضور واحدهای دانش‌بنیان و مشارکت نمایندگان بازارهای منطقه‌ای، فرصتی برای هم‌افزایی اقتصادی میان استان‌های غرب کشور فراهم کرده است. اکنون انتظار می‌رود متولیان برگزاری این رویداد، گزارشی شفاف از نتایج اقتصادی آن ارائه کنند؛ گزارشی که مشخص کند چه تعداد ارتباط تجاری به قرارداد تبدیل شده، چه میزان سرمایه‌گذاری وارد مرحله اجرا شده و کدام موانع پیش روی تولیدکنندگان با پیگیری‌های پس از نمایشگاه کاهش یافته است. همدان برای توسعه اقتصادی به نمایشگاه نیاز دارد، اما بیش از آن به سازوکاری نیازمند است که دستاورد نمایشگاه‌ها را به چرخه واقعی تولید و تجارت متصل کند. اگر هر نمایشگاه به نقطه شروعی برای یک همکاری اقتصادی پایدار تبدیل شود، هزینه برگزاری آن می‌تواند سرمایه‌گذاری برای آینده استان تلقی شود؛ اما اگر پس از پایان هر رویداد، تنها آمار حضور شرکت‌ها و تصاویر افتتاحیه باقی بماند، تکرار چنین برنامه‌هایی بدون ارزیابی بازده اقتصادی، نیازمند بازنگری جدی خواهد بود. معیار موفقیت نمایشگاه‌های همدان، تعداد غرفه‌هایی نیست که در آن برپا می‌شود؛ بلکه تعداد فرصت‌های اقتصادی است که پس از جمع‌آوری همان غرفه‌ها همچنان زنده می‌ماند و به نتیجه می‌رسد.
عکاس: مریم اسداللهی